Jak realnie wspierać bliską osobę z ADHD? 

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, w skrócie ADHD, to zaburzenie, które w ostatnich latach diagnozowane jest coraz częściej nie tylko u dzieci i młodzieży, ale również u osób dorosłych. Diagnoza ADHD bywa punktem zwrotnym w życiu, często pozwala lepiej zrozumieć nawarstwiające się przez dłuższy czas problemy  w funkcjonowaniu, które, mimo starań,  są trudne do rozwiązania. ADHD wpływa nie tylko na koncentrację czy nadruchliwość,  ale także na organizację, regulację emocji, zarządzanie czasem czy realizację nawet pozornie łatwych czynności.  W tym artykule omówimy praktyczne sposoby wspierania bliskich osób posiadających diagnozę ADHD.

Po pierwsze psychoedukacja

Dostęp do sprawdzonej wiedzy na temat ADHD jest coraz łatwiejszy. Na rynku wydawniczym regularnie pojawiają się publikacje dla profesjonalistów oraz poradniki oADHD, które mogą być wsparciem zarówno dla osób posiadających diagnozę ADHD lub podejrzewających u siebie to zaburzenie, jak również dla ich bliskich. Wiedzę można czerpać również z blogów, podcastów, prasy popularnonaukowej. Ważne, by być otwartym i dowiedzieć się więcej na temat biologicznego podłoża ADHD, jego objawów i ich wpływu na życie, gdyż jednym z najważniejszych elementów wspierania bliskiej osoby z ADHD jest własna psychoedukacja.

Psychoedukacja to zdobywanie rzetelnej wiedzy, która pozwoli lepiej odróżniać objawy zaburzenia od negatywnych, celowych zachowań czy braku zaangażowania. Wiedza może realnie wpływać na zmniejszenie liczny nieporozumień, konfliktów, budować większą empatię wobec trudności, z jakimi mierzy się bliska osoba, urealniać oczekiwania dotyczące zmian. Zdobywanie wiedzy o naturze ADHD to wręcz obowiązek rodziców i opiekunów dzieci, które posiadają diagnozę. Jest ona niezbędna do tworzenia wspierającego i empatycznego środowiska, w którym żyje i rozwija się dziecko.

Wsparcie dzieci 

Pierwsze sygnały dotyczące możliwości występowania u dziecka zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi często pojawiają się już podczas edukacji przedszkolnej, jednak z reguły to pierwsze lata szkoły podstawowej stanowią moment przełomowy, w którym wielu rodziców decyduje się na zasięgnięcie porady psychologa i udanie się z dzieckiem na formalną diagnozę. Gdy ADHD zostanie zdiagnozowane przez psychologa, warto umówić się na wizytę do psychiatry dziecięcego, aby skonsultować z lekarzem zasadność lub brak zasadności dla wprowadzenia leków.

Podjęcie diagnozy dziecka, konsultacja ze specjalistami z zakresu zdrowia psychicznego, to realne i bardzo ważne formy wsparcia. Im wcześniej ADHD zostanie zdiagnozowane, tym szybciej można wprowadzić adekwatną formę pomocy, którą może być psychoterapia, farmakoterapia, poradnictwo dla rodziców lub wszystkie te formy. Formalna diagnoza otwiera drogę dla psychoedukacji rodziców, którzy, posiadając wiedzę na temat ADHD, mogą być bardziej uważni i adekwatnie reagować na problemy i emocje dziecka. Dzieci z diagnozą ADHD potrzebują wspierających rodziców, którzy będą pomagali w rozwijaniu lepszej organizacji czasu, zarządzania energią, ustalania priorytetów, dbania o dietę, regulację emocji, higienę snu czy organizację pracy.

Jak realnie wspierać nastolatka ?

Im dziecko starsze, tym bardziej istotne, aby rodzic stawał się mniej dyrektywny i narzucający, bardziej wspierający poprzez swoją troskliwą obecność, rozmowę, stawianie granic i egzekwowanie realizacji ustaleń. W okresie nastoletnim, kiedy dzieci kształtują swoją tożsamość, rozwijają autonomię, coraz bardziej separując się od rodziców, wciąż potrzebują bezpiecznej bazy, jaką jest rodzinny dom i silna więź z rodzicami. Nastolatki z ADHD mogą mieć większą tendencję do podejmowania zachowań ryzykownych, w ich codziennym funkcjonowaniu może pojawiać się więcej chaosu, który będzie przejawiał się na przykład trudnością w utrzymaniu porządku czy regularności w realizowaniu obowiązków szkolnych, silniejszym reagowaniem emocjonalnym.

Realne wsparcie to rozmowa o trudnościach nastolatka, która nie będzie wytykaniem błędów i porównywaniem do innych, a próbą zachęcenia nastolatka do tego, aby zobaczył straty czy negatywne konsekwencje swojego postępowania. Wiek nastoletni to czas, w którym rozwijają się funkcje kory czołowej, i przedczołowej, takie jak planowanie, ustalanie celów, organizacja, myślenie przyczynowo-skutkowe, hamowanie niepożądanych impulsów i zachowań społecznie nieakceptowanych. Warto pamiętać, że rozwój wymaga czasu, a uczenie się wyciągania wniosków to proces. Jeśli rozmowy z nastolatkiem będą bardziej ukierunkowane na zachęcanie go do wyciągania refleksji, aniżeli na zawstydzanie, straszenie konsekwencjami czy nakładanie kar, jest większa szansa na zachowanie bliskiej relacji i zaufania nastolatka, a to cenna wartość w każdej dobrej relacji.

Pytanie o potrzeby

Zamiast narzucać swoją pomoc, pytaj, czego tak naprawdę potrzebuje Twoja bliska osoba. Nie zakładaj, że wiesz lepiej, ale wtedy, gdy sytuacja wygląda naprawdę kiepsko, bądź bardziej dyrektywny. Zamiast samodzielnie sprzątać pokój twojego dziecka, lepiej zaproponuj pomoc i zróbcie to razem. Osoby z ADHD mają trudności z rozpoczęciem działania, odwlekaniem i odkładaniem na później, co nazywane jest prokrastynacją. Problem ten nie wynika z lenistwa, niskich standardów w życiu czy braku celów i ambicji, a z neurobiologii. Aby wspierać bliską osobę, która utknęła w takim paraliżu i nie podejmuje działania, warto bez wzbudzania wyrzutów sumienia i zawstydzania, zapytać o to, co pomogłoby ruszyć, jaki będzie pierwszy mały krok, który mógłby pomóc uruchomić działanie. Opracowanie prostego planu, a następnie wsparcie w zrobieniu pierwszego kroku w działaniu, to często bardzo realna pomoc, dająca szansę na przełamanie paraliżu działania.

Osoby z ADHD wpadając w prokrastynację, wcale nie odpoczywają. Z reguły nie jest to stan przyjemny, związany z luzem i relaksem. To najczęściej stan okupiony sporym napięciem, wrzutami sumienia, negatywnymi myślami o sobie i o konsekwencjach niezrealizowania zadań. Zamiast odwoływać się do zdrowego rozsądku osoby z ADHD, lepiej pomóc w przełamaniu prokrastynacji, poprzez wsparcie w uruchomieniu się do działania. 

Uczenie umiejętności planowania czasu i organizacji działań

Dzieci oraz nastolatki często potrzebują pomocy w uczeniu się racjonalnego oceniania, jaka ilość czasu będzie potrzebna na wykonanie zadań. Uczenie dzieci tych umiejętności można rozpocząć od zabaw, które mogą polegać na przykład na tym, aby dziecko oszacowało, jaką ilość czasu potrzebuje do zrobienia prostych czynności, a następnie spróbowało realnego mierzenia tego czasu podczas działania. To mogą być czynności takie jak posprzątanie biurka, zrobienie sobie herbaty, poustawianie rozrzuconych butów czy przygotowanie kanapki. Ćwiczenia polegające na mierzeniu czasu wykonania czynności pozwalają urealnić i uczą lepszego planowania zadań. Jeśli do zrobienia jest naprawdę dużo, dzieci oraz nastolatki z ADHD często potrzebują opracowania planu. Złożone zadania, z którymi mierzą się po raz pierwszy, warto rozpisać na kartce poprzez określenie kolejnych kroków i oszacowanie czasu potrzebnego do realizacji. 

Młodsze dzieci, które uczą się umiejętności samoobsługowych oraz samodzielnego działania, mogą usprawnić swoje funkcje wykonawcze, gdy opracuje się z nimi krótkie listy z wypunktowanymi krokami prowadzącymi do realizacji konkretnego zadania. Listy mogą być opracowane dla czynności takich jak: pakowanie się do szkoły, poranna lub wieczorna toaleta, szykowanie dla siebie śniadania do szkoły czy przygotowywanie się do wyjścia z domu. Mogą być pisemne lub obrazkowe dla dzieci młodszych. Następnym krokiem jest realizowanie tych czynności z listą, na której można odhaczać wykonane zadania. W ten sposób dzieci mają więcej frajdy i przyjemności z często nudnych dla nich aktywności oraz rozwijają funkcję wykonawcze, ucząc się, jak po kolei wykonywać czynności.

Wsparcie emocjonalne

Osoby posiadające diagnozę ADHD często przeżywają swoje emocje w sposób niezwykle silny i gwałtowny. Związane jest to również z ich neurobiologią, między innymi z tak zwaną dysforią emocjonalną, z angielskiego RSD (Rejection Sensitive Dysphoria), która łączy się między innymi z intensywnym, wręcz bolesnym przeżywaniem krytyki lub wyobrażonego/realnego odrzucenia. To właśnie neurobiologia wpływa na ten sposób przeżywania emocji, który w zachowaniu manifestuje się często bardzo gwałtownie, poprzez krzyk, atak, agresję lub wycofanie się, odcięcie. Bliskie osoby pacjentów z ADHD lepiej zrozumieją ich świat emocjonalny, jeżeli poczytają więcej na temat syndromu RSD. Pozwoli im to między innymi na wypracowanie technik komunikacji, które mogą być bardziej wspierające podczas emocjonalnych momentów. Mowa tutaj na przykład o zrobieniu pauzy podczas rozmowy, aby silne emocje mogły choć trochę opaść, parafrazowaniu czy odzwierciedlaniu emocji . Zamiast unieważniać emocje, nazywając je jako przesadne, nadmiarowe czy wyolbrzymione, lepiej powiedzieć „widzę jak ci z tym źle, zauważam Twoje emocje, wyobrażam sobie jak musi być ci ciężko”. Te proste zdania mogą pomóc w szybszym okiełznaniu emocjonalnego wiru i uspokojeniu się.

Umiejętności komunikacyjne szczególnie warto rozwijać, gdy wychowujemy dzieci z diagnozą ADHD. Ich wrażliwość emocjonalna i silniejsza podatność na przeżywanie zranień powodują, że często czują się one w relacjach mało ważne, gorzej traktowane, odrzucone. Prawidłowa komunikacja z dziećmi pomoże im w lepszym rozumieniu, że ich myślenie jest emocjonalne, ale wystarczy dać sobie trochę czasu, aby układ nerwowy się uspokoił, a do głosu doszło bardziej racjonalne, logiczne myślenie. Aby tak się stało, osoby bliskie muszą dobrze regulować własne emocje, by nie wpadać w błędne strategie wzajemnego oskarżania się, odrzucania, negowania emocji.